Jak rozwijać słuch fonematyczny u dzieci?

Niewielu rodziców zdaje sobie sprawę z tego, że to właśnie słuch fonematyczny w dużym stopniu warunkuje osiągnięcie prawidłowego rozwoju mowy dziecka oraz opanowanie umiejętności czytania i pisania. W niniejszym artykule chciałabym przybliżyć, co kryje się pod określeniem ,,słuch fonematyczny” oraz przedstawić, w jaki sposób można wspomagać dziecko u którego stwierdzono  zaburzony słuch fonematyczny. Jest wiele różnych definicji słuchu fonematycznego. Powołam się na definicję pani E. Chmielewska, która określa słuch fonematyczny jako umiejętność rozróżniania fonemów (dźwięków mowy ludzkiej), występujących w danym języku. Wg niej jest to złożony proces analizy i syntezy dźwięków mowy. Oznacza to, że dziecko może wyodrębnić z potoku mowy – wyrazy, w wyrazach- sylaby, w sylabach- głoski, a także uchwycić kolejność głosek w wyrazie. Właściwie wykształcony słuch fonematyczny umożliwia prawidłową wymowę, wychwytywanie różnic miedzy słowami podobnie brzmiącymi, ale mającymi inne znaczenie, a w końcu dokonywanie analizy i syntezy słuchowej wyrazów, co stanowi podstawę w nauce czytania i pisania. Słuch fonematyczny kształtuje się w trakcie rozwoju mowy dziecka w sposób spontaniczny i niezamierzony.

Zaburzenia słuchu fonematycznego utrudniają lub uniemożliwiają odbiór mowy, zaburzają prawidłowo rozwój mowy dziecka lub wywołują zaburzenia mowy już ukształtowane. Często powodują trudności w czytaniu ( uporczywe literowanie) i pisaniu ze słuchu.

Poniżej przedstawiam przykładowe ćwiczenia słuchu fonematycznego:

1. Ćwiczenia na materiale bezliterowym – ćwiczenia słuchowe i rytmiczne

·       Rozpoznawanie dźwięków i szmerów ( przesypywanie różnych materiałów sypkich-piasek, kamienie, żwir; eksponowanie dźwięków charakterystycznych dla różnych pojazdów, głosów zwierząt , sprzętu gospodarstwa domowego,  rozpoznawanie dźwięków różnych instrumentów…)

·       Odtwarzanie przez dzieci słyszanego rytmu przy pomocy wystukiwania np. patyczkiem o bębenek, wyklaskiwania, kroków

·       Odgadywanie odgłosów docierających zza zasłony ( przelewanie wody, rozdzieranie papieru, przesuwanie krzesła, gwizdu czajnika, brzęku kluczy…)

·       Rozpoznawanie melodii piosenek po zaśpiewanym fragmencie

2. Ćwiczenia na materiale literowym

·       Wyodrębnianie zdań w mowie, słów w zdaniach

– dzieci słuchają wypowiedzi nauczyciela o ubogiej treści, np. ,,To kotek. On pije   mleko” następnie rysują tyle kółek (kresek) ile jest zdań

– układanie zdań przez dzieci na podstawie ilości patyczków( patyczki oznaczają słowa)

I I I I     Ala ma małego brata.

– zabawa w dopowiadanie brakującego słowa w zdaniu (np. gruszka jest żółta, a wiśnia……)

– dokańczanie słów (prowadzący zajęcia podaje dziecku obrazek i wypowiada pierwszą część słowa, dziecko dopełnia drugą sylabę np. pił – ka , ry – ba )

·       Wyodrębnianie sylab w słowach

– zabawa w poszukiwanie przedmiotów, których nazwy zaczynają się od – ,,sza” (szalik , szafa …)

– wybieranie obrazków w nazwach, w których jest sylaba- ,,ro”(rower, krowa, korona …)

– zabawa w imiona; nauczyciel wiesza na tablicy obrazek , do tablicy mogą podejść dzieci, których imiona zaczynają się na tę samą sylabę np. obrazek- marchew, dzieci o imionach :Magda, Maciek, Maja

– zabawa w sklep; dzieci podchodzą do stolika na którym leży dużo przedmiotów , nauczyciel poleca ,,kupić” przedmioty , których nazwa zaczyna się od np. ,,bu”(budyń, burak …)

– wyszukiwanie słów rozpoczynających się na daną sylabę, np. ,,ma”

– wyszukiwanie słów kończących się na daną sylabę: np. ,,ki”( wor-ki,  lal-ki …)

-łańcuch sylabowy- dziecko wypowiada dwusylabowy wyraz, dzieli go na sylaby, druga sylaba staje się początkiem nowego wyrazu np. wa- ta, ta-ma

·       Podział wyrazów na sylaby (dziecko nazywa obrazki i następnie dzieli je na sylaby i liczy)

  • analiza z podskokami- podajemy dziecku wyraz, a jego zadaniem jest podzielić go na sylaby, a po wymówieniu każdej z nich musi podskoczyć np. balony- ba ( podskok) lo( podskok) ny (podskok)

·       Podział wyrazów na sylaby i wyodrębnianie głosek w sylabie

– nauczyciel podaje wyrazy zaczynające się samogłoską, która stanowi sylabę, a dziecko wyodrębnia te sylaby (o-ko  , A-la, E-wa …)

– nauczyciel podaje sylaby zamknięte( ul-, ok-, ap-, ar-, …- dziecko wyodrębnia samogłoskę)

– nauczyciel wypowiada grupę sylab, dziecko podnosi rękę, gdy usłyszy określoną sylabę np.,, pa”(da pa ba  ga  ka  ta pa  ta)

·       Układanie zdań z sylab

ca.  ta   sto   stoi    Na   le

·       Wybieranie i segregowanie przedmiotów oraz obrazków  na podstawie dźwiękowych właściwości ich nazw

– dziecko wskazuje przedmioty, których nazwy rozpoczynają się od tego samego dźwięku lub tej samej sylaby

– segregowanie obrazków; rozkładamy obrazki z dwóch grup np.(s-sz), a dziecko ma ułożyć je w dwóch szeregach np.

s- sałata, samolot, słoń

sz- szafa, szal, szyny

·       Tworzenie wyrazów z podanych głosek i ich zamiana

– zabawa ,,Kto powie ?”- wyszukiwanie słów na daną głoskę np. ,,t” ( tata, torba, taca, tory …)

– zamiana słów ,,zmień ostatnią lub pierwszą głoskę tak, aby powstało nowe słowo: nos- ,,s” na ,,c” – noc

– układanie wyrazów; na tablicy wiszą trzy obrazki, dziecko ma z pierwszych głosek nazw kolejnych obrazków ułożyć słowo

ryba   auto   koza    =  rak

– dzieci otrzymują rozsypankę literową, z której można ułożyć imiona dzieci, czytają głośno głoski, dokonują analizy

·       Różnicowanie głosek opozycyjnych

-nauczyciel nazywa poszczególne obrazki z tablicy, a dziecko je pokazuje   (wyrazy różnią się np. dźwięcznością)

półka- bułka                               budy- buty

pal-bal                                       domek- Tomek

 

Opracowanie: mgr Ewa Supernak

 

Bibliografia:
Rocławski B.: Słuch fonemowy i fonetyczny. Teoria i praktyka. Wyd. Glottispol 2003 r.

G. Jastrzębowska, Podstawy logopedii, Opole 1999, Uniwersytet Opolski.

A.R. Łuria, Problemy neuropsychologii i neurolingwistyki, Warszawa 1976, PZWL.

E.M. Minczakiewicz, Mowa- Rozwój – Zaburzenia – Terapia, Kraków 1997, Wydawnictwo Naukowe WSP.

Skorek E.M.: Oblicza wad wymowy. Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001.

Sachajska E.: Uczymy poprawnej wymowy. WsiP,Warszawa 1981 r.

Kania J.T.:: Szkice logopedyczne. WSiP, Warszawa 1982 r.

Chmielewska E.: Zabawy logopedyczne i nie tylko . MAC 1996 r.

Styczek I :Badania i kształcenie słuchu fonetycznego. WSiP, Warszawa 1982 r.

 

Autor zdjęcia: Canva klimkin–1298145

Dodaj komentarz

Close Menu