Obserwuje się, że korzystanie z technologii cyfrowych rozpoczyna się obecnie we wczesnym dzieciństwie (NASK, 2021), co stanowi wyzwanie dla kształtującego się układu nerwowego. Wiek przedszkolny to okres krytyczny dla rozwoju funkcji wykonawczych a także kompetencji społeczno-emocjonalnych. Wobec ogromnej neuroplastyczności mózgu dziecka w tym czasie, środowisko cyfrowe może mieć pozytywne strony, ale też stanowić poważne źródło zagrożeń dla optymalnego rozwoju procesów poznawczych (Christakis i in., 2004).
Przebodźcowanie układu nerwowego i zaburzenia snu
Analizując wpływ cyfryzacji na rozwój dziecka w wieku przedszkolnym, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na zjawisko przebodźcowania układu nerwowego (Spitzer, 2013). Dynamicznie zmieniające się obrazy, intensywna kolorystyka oraz nienaturalne tempo akcji w wielu materiałach cyfrowych prowadzą do hiperstymulacji wzrokowo-słuchowej. W konsekwencji u dzieci nadmiernie korzystających z urządzeń ekranowych często diagnozuje się trudności w zakresie koncentracji uwagi, obniżenie zdolności do samoregulacji emocjonalnej oraz obniżoną tolerancję na frustrację. Zjawisko to, opisywane często jako przebodźcowanie, tłumaczy się tym, że nienaturalnie szybkie tempo dostarczania bodźców i montażu warunkuje rozwijający się mózg do oczekiwania ciągłej stymulacji, przez co naturalne tempo życia, zabawa swobodna czy interakcje społeczne zaczynają być odbierane przez dziecko jako monotonne i nieatrakcyjne (Christakis i in., 2004; Lillard i Peterson, 2011; Spitzer, 2013). Ponadto, ekspozycja na światło niebieskie emitowane przez ekrany, szczególnie w godzinach wieczornych, zaburza wydzielanie melatoniny, prowadząc do dezorganizacji rytmu dobowego, trudności z zasypianiem i gorszej jakości snu, co może bezpośrednio rzutować na labilność emocjonalną w ciągu dnia (WHO, 2019).
Nieodpowiednie treści a rozwój emocjonalny
W kontekście zagrożeń w sieci, z jakimi mogą spotkać się dzieci w wieku przedszkolnym, wskazuje się przede wszystkim na kontakt z treściami nieadekwatnymi do ich etapu rozwoju poznawczego i emocjonalnego (Bąk i Wójcik, 2013). Nawet w przypadku platform pozornie dedykowanych najmłodszym, zautomatyzowane algorytmy rekomendacji mogą kierować użytkownika ku materiałom zawierającym elementy agresji, niepokojące obrazy w formie animacji. Dziecko w wieku przedszkolnym nie posiada jeszcze w pełni wykształconej zdolności do odróżniania fikcji od rzeczywistości.
Środowisko domowe
W literaturze z zakresu psychologii i pedagogiki identyfikuje się szereg postaw rodzicielskich, które zwiększają ryzyko wykształcenia się u dzieci problematycznych nawyków cyfrowych. Do takich postaw zalicza się między innymi wykorzystywanie urządzeń elektronicznych jako formy nagrody lub kary, stosowanie ich w celu uspokajania dziecka, a także ograniczanie bezpośrednich relacji interpersonalnych na rzecz kontaktu z mediami cyfrowymi. Ponadto zwraca się uwagę na problem zbyt wczesnego wprowadzania dzieci w świat technologii. Zaznacza się również, że ogromne znaczenie ma proces uczenia się poprzez naśladownictwo. Sposób użytkowania smartfonów i tabletów przez opiekunów bezpośrednio rzutuje na nawyki dzieci, które w sposób naturalny powielają zaobserwowane u matek i ojców wzorce zachowań (Krzyżak-Szymańska, 2018).
Higiena cyfrowa i zasady korzystania z TIK
W celu minimalizacji negatywnych skutków cyfryzacji, w literaturze psychologicznej i pediatrycznej formułuje się konkretne wskazówki dotyczące higieny cyfrowej i korzystania z TIK. Przede wszystkim rekomenduje się rygorystyczne ograniczanie czasu spędzanego przed ekranem. Zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, 2019) oraz Amerykańskiej Akademii Pediatrycznej (AAP, 2016), czas ten dla dzieci w wieku przedszkolnym (3-6 lat) nie powinien przekraczać jednej godziny dziennie, przy czym kluczowa jest jakość konsumowanych treści.
- Zaleca się stosowanie strategii tzw. „wspólnego oglądania”, która polega na aktywnej obecności dorosłego podczas korzystania z mediów przez dziecko. Umożliwia to bieżące tłumaczenie obserwowanych sytuacji, nazywanie emocji bohaterów oraz przenoszenie wiedzy zdobytej w świecie wirtualnym do rzeczywistego środowiska (AAP, 2016).
- Kategorycznie odradza się wykorzystywanie urządzeń cyfrowych jako narzędzi do regulacji emocji dziecka. Uspokajanie dziecka za pomocą tabletu czy smartfona hamuje rozwój jego wewnętrznych mechanizmów radzenia sobie ze stresem, co w dłuższej perspektywie predysponuje do zachowań uzależnieniowych (AAP, 2016).
- AAP (2016) zaleca również tworzenie tzw. stref wolnych od ekranów, na przykład w sypialni oraz podczas spożywania posiłków, co sprzyja budowaniu więzi rodzinnych oraz uważności.
Zauważa się, że kluczem do bezpiecznego funkcjonowania dzieci w wieku przedszkolnym w erze cyfrowej nie jest całkowita izolacja od technologii, lecz uważne, limitowane i moderowane przez dorosłych wprowadzanie w świat mediów cyfrowych. Priorytetem pozostaje dbałość o równowagę między stymulacją cyfrową a fundamentalnymi dla tego wieku aktywnościami: swobodną zabawą, ruchem fizycznym i bezpośrednimi interakcjami społecznymi, które stanowią niezastąpiony fundament zdrowia psychicznego i harmonijnego rozwoju osobowości (WHO, 2019; Lillard i Peterson, 2011).
Opracowały:
mgr Justyna Czermak - pedagog specjalny
mgr Julia Piłka - psycholog